وروستي

حكمت تعدد ازواج پيامبر صلي الله عليه وسلم

حكمت تعدد ازواج پيامبر صلي الله عليه وسلم

دکتور عبدالباری حمیدی

با مطالعۀ سيرت ازواج مطهرات معلوم ميگردد كه در ازدواج پيامبر صلی الله علیه وسلم با هريكی از ايشان حكمت هاي متعدد تعليمی، تشريعی، سياسی، واجتماعی موجود بوده، وبا انقراض عصر ايشان اگر حكمت های اجتماعی وسياسی، با ختم اسباب وعوامل آن به پايان رسيده باشد، اما حكمت های تعليمی آن كه با منبع وهسته علم ودانش، تعليم وتعلّم ارتباط داشته است پايان نيافته، وتا قيام قيامت برای تمام مسلمانان، مخصوصا زنان مسلمان حيثيت بوی خوش وعطر فواح را داشته، وتاثير وبازتاب آن در تمام جوانب زندگي هرزن وبانوی مسلمان قائم وبرقرار خواهد ماند
اكنون در اين مقدمه به چند حكمت تعليمی وآموزشی تعدد ازواج پيامبر صلی الله علیه وسلم ميتوان اشاره كرد

حكمت تعليمی
الف: عائشه رضی الله عنها روايت ميكند كه زني از انصار از پيامبر صلی الله علیه وسلم در مورد شيوۀ غسل نمودن از حيض سوال كرد، پيامبر صلی الله علیه وسلم با تعليم دادن شيوۀ غسل فرمود: «خذي فرصة ممسكة» يعني با بستۀ از پنبه كه آميخته با خوشبويی باشد خود را پاك كن. آن زن سوال خودرا دوباره تكرار نمود كه توسط آن چطور خودرا پاك سازم؟ پيامبر صلی الله علیه وسلم از اين سوال وی متعجب گرديده، فرمود: سبحان الله ! خودت را توسط ان پاك كن. عائشه رضی الله عنها در اين لحظۀ حساس از زيركی وهوشياری خود استفاده نموده، گفت: « فاجتذبتها من يدها، فقلت: ضعيها في مكان كذا وكذا، وتتبعي بها أثر الدم، وصرحت لها بالمكان الذي تضعها فيه». يعني من آن زن را طرف خود كش كردم، وبرايش سخن پيامبر صلی الله علیه وسلم را توضيح داده گفتم: پنبه را در فلان جای (محل جريان خون) گذاشته، وتوسط آن اثر وآلودگي خون را دور كن

ب: در حديث ام سلمه رضی الله عنها آمده است كه ميگويد: ام سليم كه همسر ابوطلحه بود نزد رسول الله صلی الله علیه وسلم آمد وگفت: خداوند از گفتن وبيان حق حيا نميكند آيا بر زن در صورت احتلام شدن غسل واجب ميگردد؟ پيامبر صلی الله علیه وسلم در جوابش فرمودند: بلي، زمانيكه سائل منی را مشاهده كند، غسل واجب ميگردد
ام سلمه رضی الله عنها برايش گفت: بميري! زنان را رسوا وخجالت دادی، آيا زن هم احتلام ميشود؟ پيامبر صلی الله علیه وسلم در جواب فرمود: پس چرا اطفال گاهی باوی شباهت پيدا ميكنند
عائشه رضی الله عنها در ادامۀ حدیث فوق موقف وعملكرد همچو زنان، مخصوصا زنان انصار را مورد تایید وستايش قرار داده گفت: خداوند زنان وبانوان انصار را مرحمت نمايد كه داشتن شرم وحياء ايشان را از فراگيری مسايل دينی باز نداشت
بدينترتيب می بينيم كه زنان عصر نبوت با وصف داشتن حياء که یکی از صفات فطری بانوان به شمار میرود از پيامبر صلی الله علیه وسلم در مورد تمام مسايل وضروريات خويش سوال ميكردند تا جائيكه برخی از ايشان از تقصير وكوتاهی هاي شوهران شان در مورد هم بستری با ايشان به علت مداومت ايشان در عبادت شكايت ميكردند، وپيامبر صلی الله علیه وسلم ناگزير بود تا به تمام پرسش هاي ايشان پاسخ داده، مشكلات دينی واجتماعی ايشان را رفع نمايد، وبدون شك برخی از سوالات وجوابات انها طوريكه از بعضي آنها تذكر به عمل آمد بسيار محرم وشكل راز واسرار خصوصی را داشت، وبخاطر همين محرميت تنها امهات المؤمنين بودند كه در همچو موارد نقش خود را ايفا نموده، وتوضيحات لازم را ارائه مينمودند

حكمت اجتماعی

تعدد ازواج ويا چند همسری پيامبر صلی الله علیه وسلم طوريكه در ساحات تعليمی دارای حكمت ومصالح متعددی بود، هم چنان در ساحات اجتماعی خالی از حكمت ومصالح مهم وعمومی نبود، كه چند نمونۀ آن را در اينجا ميتوان تذكر داد

الف: بالابردن سطح آگاهي زنان مسلمان
ازواج مطهرات طوريكه در ساحات تعليمی نقش بسيار عمده واساسی را ايفا نموده، وهر يكی از ايشان معلم وآموزگار بسيار خوب وبيدار بودند، هم چنان در ساحات اجتماعي در آگاهی وبيداری زنان مسلمان، وبالابردن سطح زندگي ايشان، ونيز در تقاضای حقوق شرعی وانسانی از شوهران وساير خوشاوندان شان، نقش بسيار ارزنده وموثری را ايفا نمودند، كه در واقع ميتوان ايشان را در محيط زنان نخستين زعماء وپيشگامان اصلاح طلب ناميد
هم چنان خوشبختانه مي بينيم مردان آن عصر به تاسی از نقش مثبت ازواج مطهرات در اصلاح وبهبود جامعه سعی مينمودند تا با همسران شان طوری رفتار داشته باشند كه پيامبر صلی الله علیه وسلم  با ازواج مطهرات داشت
كسيكه با سيرت پيامبر كوچك ترين آشنايی ومعرفت داشته باشد اين حقيقت را درك ميكند كه پيامبر صلی الله علیه وسلم با همسرانش طوری معاشره نيك، برخورد عالي وطبيعت نرم داشت كه ازواج مطهرات در تمام موارد از ابراز نظر نه تنها برخوردار بوده، بلكه در اين راستا الگو برای ديگران بودند، لذا زمانيكه كدام مرد مسلمان به همسر خود اجازۀ انتقاد وابراز نظر را نميداد همسرش در همان لحظه تعامل پيامبر صلی الله علیه وسلم را با همسرانش به روی او ميكشيد، وميگفت: چطور تو برای من اجازۀ ابراز نظر را نميدهی، در حاليكه زنان پيامبر صلی الله علیه وسلم در برابر پيامبر صلی الله علیه وسلم  از هيچ گونه ابراز نظر خود داري نميكنند
طوريكه در اين راستا داستان معروف ومشهور عمر رضی الله عنه را با همسرش که بسيار جالب است با خود داریم كه عمر رضی الله عنه بالآخره با تمام قاطعيت وبرخود سختگيرانۀ كه داشت بگونۀ شكست مي خورد، ودر برابر تقاضای همسرش گردن مي نهد، وبه شكست خود برملا اعتراف کرده، مي گويد
سوگند به خداوند ما در ایام جاهلیت برای طبقۀ زنان هیچ نوع حق ویا حیثیت را قائل نبودیم تا اینکه الله تعالی در مورد آنها برخی توصیه ها ویا احکام خاصی را نازل فرمود، ودر قسمت میراث ومال متروکۀ میت سهم های را تعیین فرمود. عمر رضی الله میگوید: من در مورد یک کاری با خود فکر می کردم ناگهان همسرم به عنوان مشوره برایم گفت: اگر چنین ویا چنان کنی شاید بهتر باشد؟ من برایش گفتم: ترا با این کارها چه غرض! ویا چطور تو برای خودت در همچو کارهای که به من تعلق میگیرد حق رای وابراز نظر را میدهی؟ همسرم برایم گفت: من از این سخن تو تعجب می کنم ای عمر پسر خطاب، تو آماده نیستی که من در کارهایت بگونۀ مداخله نموده ویا استفسار نمایم در حالیکه دخترت حفصه با پیامبر صلی الله علیه وسلم تا اندازۀ گفت وشنید می کند که برخی روزها پیامبر صلی الله علیه وسلم از صبح تا شام آشفته وغضبناک می باشد. ابن عباس که راوی حدیث است میگوید: عمر رضی الله عنه از جایش برخواست وچادرش را گرفت ونزد دخترش حفصه رفت واز وی سوال نموده گفت: ای دخترم! آیا تو با پیامبر صلی الله علیه وسلم گفت وشنید ویا لب کشایی می کنی؟ حفصه در جواب گفت: آری قسم به پروردگار ما با پیامبر گفت وشنید ولب کشایی می کنیم
عمر رضی الله عنه دخترش را از این عمل بر حذر نموده گفت: باید بدانی که من ترا از این عملیکه سبب نازل شدن عقوبت الهی، وغضب وناراحتی پیامبرش می شود بر حذر میدارم. ای دخترم! نباید ترا عمل آن زنی که (البته هدفش عائشة رضی الله عنها است) به حسن وجمالش می بالد، وپیامبر هم اورا بیشتر دوست دارد، مغرور نسازد. عمر می گوید: سپس من از نزد حفصه بیرون شده نزد ام سلمة رضی الله عنها که با من قرابت داشت داخل شدم وباوی در این زمینه گفتگو نمودم، او برایم گفت: من به تو ای پسر خطاب به تعجب می کنم که در هرکار مداخله می کنی؟ تا جائیکه میخواهی در مابین پیامبر وهمسرانش نیز مداخلت نمایی . عمر می گوید: این سخن ام سلمة به من طوری تاثیر کرد که غرور من تاحد زیادی شکست، ومن از نزدش بیرون شدم
از اين داستان تاريخی اين حقيقت ثابت ميگردد كه با برقرار شدن وبه ميان آمدن نظام اسلامی، زنان در جامعۀ اسلامی نه تنها مقام وحيثيت خود را از دست ندادند، بلكه از مقام وجايگاه خاصی برخوردار گرديدند.

ب: نقش اصلاحي ازواج مطهرات

شكی نيست كه تمام ازواج مطهرات علاوه براينكه در ارتقای سطح آگاهی زنان مسلمان نقش بسیار عمده ومؤثری را ايفا می نمودند، هم چنان در عين وقت پيشتازان تغيير واصلاح نيز بودند، وزعامت ورهبری حركت اصلاحی ايشان را عائشة رضی الله عنها بیشتر بدوش داشت ؛ چون عائشة رضی الله عنها كسی بود كه از خورد سالی در مدرسه وكانون دينی وعلمی مدرسۀ نبوت بزرگ شده بود، وبخاطر همين علم ودانش، ذكاوت ودرايت بي سابقه اش، مقام وجايگاه خاصی را كسب نموده، ودر بسياری از مسايل دينی وعلمی حيثيت استاد، ومرجع فتوی را داشت.
عائشه رضی الله عنها اين مقام وجايگاه خاص خودرا در عصر خلفای راشدين هم حفظ كرده بود، طوريكه ايشان هميشه از وی مشورت ميخواستند، ودر مسايل خيلي ها بزرگ وپيچيده به نظر وفتوای وی رجوع مينمودند، طوریکه دیده شده است برخی از بزرگان صحابه مانند ابوبکر وعمر، عبد الله بن عمر وابوهریره، عبد الله بن عباس وعبد الله بن زبیر در برخی مسایل به آراء ونظریات وی رجوع نموده
هم چنان دیده شده است که در برخی موارد به تصحيح اشتباه واخطای برخی صحابه های بزرگ هم پرداخته است، چنانچه روزی به او خبر رسيد كه عبد الله بن عمرو بن العاص زنان را در وقت غسل نمودن به گشودن مويها وگيسوهايشان توصيه ميكند، عائشه رضی الله عنها با شنيدن اين سخن فرمود
من از این توصیۀ عبد الله بن عمرو که زنان را به گشودن گیسوهایشان امر می کند تعجب می کنم! اگر واقعيت طوري باشد كه عبد الله بن عمرو ميگويد پس چرا زنان را به تراشيدن موي هايشان امر نميكند؟ من ورسول الله  صلی الله علیه وسلم یکجا وبا استفاده از یک ظرف غسل می کردیم، ومن بیشتر از انداختن سه لپ آب بر سرم کار دیگری نمیکردم
بر علاوۀ اين واقعه ويا جريان، عائشه رضی الله عنها بر يكتعداد اصحاب ديگر در مسايل مختلف انتقادهای نموده كه امام بدر الدین زركشی تمام آن مسايل را در كتاب مستقلي به نام (الإجابة لإيراد ما استدركته عائشة علی الصحابة) تاليف نموده، ودران استدراک ویا انتقاد عائشة رضی الله عنها بر بیست وسه صحابه که از جمله آنها بزرگان صحابه مانند عمر، علی، عبد الله بن عباس رضی الله عنهم نیز می باشند ذکر کرده است، ومجموع استدراک وی به 59 استدارک ویا انتقاد بالغ می گردد
از مطالعۀ عناصر و نمونه هاي فوق، ودرك نقش ازواج مطهرات در بيداری مسلمانان، وآوردن اصلاح وبهبود در اوضاع جامعۀ اسلامی اين حقيقت واضح ميگردد كه در تعدد ازواج پيامبر صلی الله علیه وسلم حكمت های بس مهم ومتعددی در عرصه هاي سياسی، اجتماعی، تعليمی وجود داشته كه شرح وبيان همه ان حكمت ها ومصالح به كتابهای مستقل نياز دارد، ولله الحمد علماء ودانشمندان مسلمان اين نيازمنديها را تا حد زيادی درك نموده، وبا تاليف نمودن كتب ورسائل متعدد مرفوع ساختند

څرګندونه مو لاندې وليکئ

ستاسو برېښناليک خوندي دی.


*