وروستي

روزه و اثر آن در ارتقاء اخلاق و تصحیح رفتار

روزه و اثر آن در ارتقاء اخلاق و تصحیح رفتار

نوشته : دکتر رجب ابوملیح

ترجمه : داود صديقی

روزه شرعی عبارتست از : خویشتنداری و خودداری ارادی از خوردن و نوشیدن و نزدیکی با همسر و مانند آن در یک روز کامل (یعنی از آشکار شدن فجر تا غروب آفتاب) به نیت فرمانبری و نزدیکی به خدای تبارک و تعالی.

پس ارکان آن عبارتند از:

  1. نیت : شرط نیت در روزه فرض این است که قبل از آشکار شدن فجر صورت گیرد ولی در روزه مستحب ، هر وقت از روز که انجام شود صحیح است . جایگاه نیت، قلب است و به زبان آوردن نیت قلبی ضروری نیست .
  2. خودداری از خوردن و نوشیدن و نزدیکی با همسر و مانند آن از طلوع فجر تا غروب آفتاب.

روزه ماه مبارک رمضان ، فریضه ای مقدس، عبادتی از عبادات اسلام و رکنی از ارکان عملی پنجگانه ای است که دین اسلام بر آنها بنا شده است و وجوب آن از طریق قرآن و سنت و اجماع مسلمین به اثبات رسیده است.. آنجا که خداوند متعال می فرماید:« ای کسانی که ایمان آورده اید ، روزه بر شما مقرر شده است ، همان گونه که بر کسانی که پیش از شما [بودند] مقرر شده بود، باشد که پرهیزگاری کنید  [روزه در] روزهای معدودی ( بر شما مقرر شده است ) » ۱۸۳و۱۸۴/ بقره

و سپس می فرمایند: «ماه رمضان، [همان ماه] است که در آن ، قرآن فرستاده شده است ، [کتابی] که مردم را راهبر، و [متضمن] دلایل آَشکار هدایت، [میزان] تشخیص حق از باطل است، پس هر کس از شما این ماه را درک کند باید آن را روزه بدارد» ۸۵ / بقره

و یا در حدیث مشهور جبریل که حضرت عمر(رض) از پیامبر (ص) نقل می کند که « اسلام آن است که گواهی دهی که هیچ خدایی جز پروردگار یکتا نیست و آنکه محمد(ص) فرستاده اوست و نماز را به پا داری و زکات را بپردازی و در ماه مبارک رمضان روزه بگیری و اگر توانایی داشتی حج خانه ی خدا بگذاری» دیگر آنکه تمامی مذاهب و گروههای مسلمان ، در تمامی عصرها و زمانها، از عهد نبوت تا امروز، بر وجوب روزه رمضان اتفاق نظر دارند و هیچکس از علمای مذاهب قدیم و جدید در اینکه روزه بر تمامی مسلمانان مکلف ، واجبی عینی است ، با دیگران اختلاف نظر ندارد.

خداوند عبادات را به صورت عام و روزه را به صورت خاص، برای ارتقاء اخلاق و پالایش و تصحیح رفتار واجب گردانید. خداوند پاک و بلند مرتبه می فرمایند:« از شکیبایی و نماز یاری جویید و به راستی این [کار] گران است، مگر بر فروتنان. ۴۵ / بقره

و در جایی دیگر می فرمایند« آنچه از کتاب به سوی تو وحی شده است بخوان، و نماز را به پا دار، که نماز از کار زشت و ناپسند باز می دارد، و قطعا یاد خدا بالاتر است، و خدا می داند چه می کند.  ۴۵ / عنکبوت

و درباره روزه می فرمایند: « ای کسانی که ایمان آورده اید ، روزه بر شما مقرر شده است، همان گونه که بر کسانی که پیش از شما [بودند] مقرر شده بود، باشد که پرهیزگاری کنید » ۱۸۳۳۳ / بقره

و پیامبر (ص) می فرمایند «کسی که سخن ظالمانه و عمل به آن را ترک نکند [بداند که] خداوند هیچ نیازی ندارد که او از خوردنی ها و آشامیدنی ها دست کشد» و درباره زکات خطاب به پیامبر (ص) میفرمایند« از اموال آنان صدقه ای بگیر تا به وسیله آن پاک و پاکیزه شان سازی و برایشان دعا کن، زیرا دعای تو برای آنان آرامشی است ، و خدا شنوای داناست » ۱۰۳/ توبه

و در جایی دیگر می فرمایند:«گفتاری پسندیده [در برابر نیازمندان] و گذشت از [اصرار و تندی آنان] بهتر از صدقه ای است که آزاری به دنبال آن باشد و خداوند بی نیاز و بردبار است. ۲۶۳/بقره

و در جایی دیگر می فرمایند:« حج در ماههای معینی است پس هر کس در این [ماه] حج را[برخود] واجب گرداند، [بداند که ] در اثنای حج، همبستری و گناه و جدال [روا] نیست، و هر کار نیکی انجام میدهید، خدا آن را میداند، و برای خود توشه برگیرید که در حقیقت، بهترین توشه، پرهیزگاری است ، و ای خردمندان از من پروا کنید »   ۱۹۷ / بقره

از اینجاست که واضح می شود که بزرگترین هدف تشریع عبادات،همان واقعیت بخشیدن به کمال بندگی برای خداوند عزیز و بزرگوار  است و این ناگزیر باید در اخلاق مسلمان ظهور یابد، اخلاقی که رسولل خدا (ص) رسالتش را در تکمیل کردن و به انجام رسانیدن مکارم آن خلاصه و محصور می کند . آنجا که می فرمایند:: من فقط برای تکمیل کردن و به انجام رسانیدن خصلت های بزرگ اخلاقی فرستاده شده ام »

هر گاه به مدرسه ی روزه برگردیم و آثار آن را در ارتقاء اخلاق و پالایش رفتار دنبال کنیم می توانیم برای مثال بر درس هایی از آن ، اندکی درنگ کنیم.

آنگاه که ماه رمضان نزدیک شده و مردم مشتاق حلول ماه مبارکش هستند نگاه ها به آسمان دوخته می شوند، و همگان گوش به زنگ اند که چه کسی زود تر این خبر مسرت بخش و این رخداد بزرگ را به آنان نوید می دهد و آنان لحظه شماری می کنند تا اینکه عده ای انتهای ماه شعبان و شروع ماه رمضان را بشارت می دهند ، کاری که در سایر ماهها صورت نمی گیرد بلکه چه بسا بسیاری از مسلمانان از ابتدا و انتهای ماه های دیگر بی اطلاعند ولی با شروع ماه رمضان به خصلت خود بازگشته و گویا به زبان  حال این آیه را تکرار می کنند « درر حقیقت، شماره ماهها نزد خدا، از روزی که آسمانها و زمین را آفریده ، در کتاب [علم] خدا، دوازده ماه است : از اینن [دوازده ماه] ، چهار ماه[ ماه] حرام است . این است آیین استوار ، پس در این [چهار ماه] برخود ستم نکنید … » ۱۳۶ / بقره

تنظیم وقت مسلمانان به ماههای قمری است، همانگونه که در زکات و حج می بینیم ، خداوند متعال می فرماید:«در مورد حکمت هلال های ماه از تو می پرسند بگو آنها شاخصِ ، گاه شماری برای مردم و موسم حج هستند» ۱۸۹/بقره

و این زمان بندی تنظیمی طبیعی است و از امری طبیعی (ظهور هلال ماه) حکایت می کند . هلالی که در بین فصل های سال در گردش است . گاهی در زمستان، گاهی در تابستان و گاهی در پاییز و یا بهار، یکبار در روزهای سرد سال و بار دیگر در شدت گرمای تابستان و دیگر بار در روزهای معتدل سال، چندی روزهایش طولانی است و مدتی روزهایش کوتاه است و چندی دیگر در ایام اعتدال شب و روز قرار دارد . و اینجاست که به مسلمانان فرصت داده می شود که در سرما و گرما ، در روزهای طولانی و کوتاه ، روزه را تجربه کند. در این تغییرات از یک طرف توازن و اعتدال است و از جانبی دیگر اثبات عملی پیروی مسلمان از پروردگارش و عمل به واجباتش در هر زمان و هر حالتی است … رؤیت این ماه مبارک فرصتی است که مسلمان از جان ، نفسی راحت بکشد آنگاه که با دیگر مومنان شایسته خدا هلال ماه را می بیند و ذکر مستحب را تکرار می کند ربی و ربک الله …. هلال خیر و برکة….

ارتباط مسلمانان با طبیعت، منحصر به ابتدا و انتهای ماه نیست . بکله آنها چشم به راه سپیده دم اند تا امساک کنند و منتظر غروب آفتاب اند تا افطار کنند . روزها را به دقت می شمارند کمتر کسی در شمارش دچار اشتباه می شود و نتیجه آنکه با حرکت این هستی تسبیح گوی عابد، همراه می شوند آن را که خدایش، چنین توصیفش می کند: « آسمان های هفتگانه و زمین و هر کس که در آنهاست او را تسبیح می گویند، و هیچ چیز نیست مگر اینکه در حال ستایش، تسبیح او می گوید، ولی شما تسبیح آنها را در نمی یابید. و به راستی که او همواره بردبار [و] آمرزنده است. ۴۴ / اسراء

و در جایی دیگر می فرمایند:« آیا ندانستی که خداست که هر کس در آسمان ها و هر کس در زمین است و خورشید و ماه و [تمام] ستارگان و کوهها و درختان و جنبندگان و بسیاری از مردم برای او سجده می کنند؟ و بسیاری اند که عذاب بر آنان واجب شده است و هر که را خدا خوار کند او را گرامی دارنده نیست، چرا که خدا هر چه بخواهد انجام می دهد »  ۱۸ / حج

در این چشم به راهی سپیده دم و انتظار غروب همه مسلمانان مساوی اند. بین فقیر و غنی، حاکم و محکوم تفاوتی نیست. مقام و منزلت ، سفارش و پا درمیانی هیچ جایگاهی ندارد. هر کس که بعد از اذان صبح ، تا قبل از غروب آفتاب به عمد چیزی بخورد یا بنوشد، روزه اش باطل است . هیچ مجالی برای بالا رفتن از دوش دیگران نیست. فرا دست و فرو دست، خاص و عام ، همه با هم برابرند.

خداوند این ماه پر برکت را برای روزه داری مسلمانان اختصاص داده است . همان روزه ای که فرستاده اش چنین توصیفش می کند: الصیام جُنة ، روزه سپر است، یعنی پناهگاه مسلمان، در برابر خواهش های نفسانی و وساوس شیطانی است و در جایی دیگر از زبان پروردگارش مژده می دهد که تمام اعمال فرزندان آدم ، برای خودشان است جز روزه، چرا که روزه خاص برای الله است و اوست که خود بدان پاداش میدهد و پاداش خداوند ، چه خوب پاداشی است و عطا و بخشش او چه زیباست . روزه نفس را از زنگار گناه پاک می گرداند و روح و جان و اخلاق آدمی را به مرتبه ای بلند ارتقاء می دهد و مسلمان می آموزد که برای خوردن و نوشیدن و معاشرت با جنس مخالف آفریده نشده است چرا که تمامی حیوانات نیز در این مسائل با او شریکند، بلکه او برای هدفی والاتر و بزرگتر آفریده شده است و آن بندگی خداوند متعال و تقوای الهی است (با پیروی از اوامرش و دوری کردن از نواهی و محرمات ) روزه، انقلاب و شورشی است علیه شهوت ها و جاذبه های زمینی، بنابراین ما تحت تسلط آنها نیستیم بلکه آنها در اختیار و تحت سلطه ما هستند ما نه بندگان شهوتیم و نه اسیران عادت، آنجا که بندگی خدا را اعلان می کنیم بایستی که بندگی غیر خدا را دور بریزیم.

در این ماه شیطان ها به زنجیر کشیده می شوند و مسلمان با نفس خویش، تنها گذاشته می شود و «نفس قطعا به بدی امر می کند مگر کسی را که خدا رحم کند» ۵۳/یوسف

اینجاست که مسلمان می تواند تفاوت بین دستورات شیطان و خواهش های نفسانی را بداند. شناخت بیماری راهی برای شناخت درمان است . بنابراین اقدامات پیشگیرانه و عوامل یاری کننده ارتقا نفس و تهذیب و تزکیه آن را بنیان می نهد، نتیجه آنکه نفس خویش را محاسبه می کند و با آن عهد می بندد و آن را تحت نظر می گیرد، مواخذه اش می کند و آن را عتاب می گوید و در آخر ادبش می کند تا اینکه رام شود و مطیع دستورات خدا گردد و به نفس لوامه تبدیل شود همان که شایستگی آن را دارد که خداوند بدان سوگند یاد کند . سپس مسیر رشد و ترقی را پی می گیرد تا اینکه به مرتبه نفس مطمئنه برسد آن نفسی که خداوند در روز رستاخیز آن را اینگونه مورد خطاب قرار می دهد : « ای نفس مطمئنه، خشنود و خدا پسند به سوی پروردگارت باز گرد، و در میان بندگان من در آی، و در بهشت من داخل شو»   ۲۷تا۳۰ / فجر

در این ماه مسلمان به حفظ و نگهداری از دهان خود اهتمام می ورزد، حتی اگر فراموش کرد که روزه دار است و به اشتباه چیزی خورد یا نوشید به شدت ناراحت و مضطرب می شود و تلاش می کند آنچه را که میل کرده بیرونن بریزد طوری که نزدیک است آنچه را که در معده دارد نیز بالا بیاورد علی رغم اینکه حکم شریعت در اینگونه موارد بسیار سهل و آسان است و پیامبر (ص) شخص فراموشکار را اطمینان می دهد و می فرماید:« روزه داری که از روی فراموشی چیزی خورد و یا نوشید، روزه اش را به آخر برساند چرا که خداوند، آن را به او خورانده و یا نوشانده است » با این حال روزه دار سخت خود را به زحمت می اندازد لذا شیطان از این راه به اغوای مسلمان بر نمی خیزد، چرا که می داند، مسلمان چه اندازه ، هوشیار و مراقب است و چقدر از خود مواظبت می کند . بنابراین از جایی دیگر بر او کمین می کند، او را فریب داده و او را به آزاد گذاشتن زبان و غیبت و نمامی، تشویق و ترغیب می کند او نیز به راحتی، شخصی را بد می گوید و دیگری را بدنام می کند. بیچاره نمی داند که خوردن و نوشیدنِ اشتباهی قابل مقایسه نیست با گناهان کبیره ای که اجر روزه را پایمال می کنند و این همان چیزی است که احادیث شریف ما را از آن برحذر داشته اند . رسول خدا(ص) در این باره می فرماید : « روزه ، سپر است هر گاه که یکی از شما روزه است بدرفتاری نکند و فریاد بر نیاورد و اگر شخصی به او ناسزا گفت و یا با او درگیر شد در جوابش بگوید که من : « روزه دارم » و این جمله را دو بار تکرار کند و در جایی دیگر می فرمایند«کسی که سخن ظالمانه و عمل به آن را ترک نکند (بداند که) خداوند هیچ نیازی ندارد که او از خوردنیها و آشامیدنیها دست کشد و یا می فرمایند « و چه بسا روزه دارای که از روزه اش ، جز گرسنگی و تشنگی چیزی عایدش نمی شود »

اصحاب پیامبر و گذشتگان این امت ، تلاش می کردند که روزه پاک کننده جان و جوارحشان گردد و آنها را از معصیت و گناه مصون دارد بدین خاطر رأی بعضی از آنها بر این است که گناه روزه را باطل می کند پس شخصی که با زبانش حرامی چون غیبت ، نمامی و دروغ را مرتکب شد و یا به سخن زور و یا فحش و ناسزا گوش سپرد و یا با چشمانش به حرامی چون زیباییهای نامحرم نگریست و یا با دستش انسان و یا حتی حیوانی را آزار داد و یا آنچه را که بر او حلال نبود به دست آورد و یا پایش به طرف معصیتی رفت و یا هر حرام دیگری را مرتکب شد ، افطار کرده و روزه اش باطل است . پس زبان و گوش و چشم و دست و پا نیز همانند شکم و شرمگاه روزه را باطل می کنند .

رای بعضی از گذشتگان بر این است که هر نوع گناهی ، باعث بطلان روزه می شود و هر که مرتکب معصیتی شد بایستی که روزه اش را قضا کند  و این ظاهر آنچیزی است که از بعضی از اصحاب و یا تابعین روایت شده است. رأی امام اوزاعی بر این است و ابن حزم نیز آن را تایید می کند هر چند رأی جمهور علماء بر این است که گناه ، روزه را باطل نمی کند ولی همه اتفاق دارند که گناه با توجه به کوچکی و یا بزرگی اش به روزه خدشه وارد می کند و از ارزش آن می کاهد و همه اجماع کرده اند که شخص در مورد گناهان کبیره مورد بازخواست قرار می گیرد. مادامیکه از آنها توبه نکرده باشد .

څرګندونه مو لاندې وليکئ

ستاسو برېښناليک خوندي دی.


*