وروستي

رمضان المبارک؛ خواسته ها و بایسته ها!

رمضان المبارک؛ خواسته ها و بایسته ها!

مولانا محمد یوسف اصلاحی

برگردان: احمد ضیاء رحیمزی

یکی از معمولات رسول الله صلی الله علیه وسلم این بود که قبل از حلول رمضان، مردم را ذهناً برای استقبال از آن آماده می ساختند، تا از رمضان به گونه راستین آن فیض ببرند، در احادیث نبوی از خطبه های تذکر به عمل آمده است که به همین منظور آن حضرت صلی الله علیه و سلم قبل از حلول رمضان ایراد فرموده اند.

به خصوص خطبه یی که آن حضرت صلی الله علیه و سلم در آخرین روز های شعبان ایراد فرموده اند، خیلی طولانی و معروف است که حضرت سلمان فارس “رض” آن را روایت نموده است. رسول الله صلی الله علیه وسلم در این خطبه فرموده است که :” بزودی ماهی بر شما مردم حلول خواهد کرد” بعد ابعاد مختلف از عظمت و فضیلت این ماه را بیان داشته و از فیوضات و برکات روزه داشتن یاد آوری نموده و اذهان مردم را به گونه یی آماده ساخت تا برای بهره برداری درست از آن، انسان ها با ذوق و شوق تمام و یک جهتی کمر همت بر بندند.

محاسبه خودی و استقبال از رمضان:
برای استفاده بهینه از رمضان و برای این که مستحق واقعی خیر و برکت آن شمرده شویم باید ذهن، فکر، قلب و روح انسانها، به گونه مکمل آماده باشد.در این میانه حرف مهم این است که قبل از چیره شدن شب اول رمضان باید انسان برای عفو و بخشش همه گناهان خویش از نزد الله متعال نیز آمرزش بخواهد و از بندگان الله نیز.

انسان باید با دقت و جدیت فکر کند که در ادای حقوق الله متعال کدامین تقصیراتی از وی سر می زند و مبتلا به کدام نا فرمانی ها است. بهترین وقت زندگی وی در کدامین خرافات سپری می شود! پس از آن باید با صدق دل توبه کند و با الله متعال عهد قایم بر بندد که: ” پروردگار متعال، آنچه انجام داده ام، گذشت، پس از این، بنده مومنت با خودت وفادار خواهد بود و تلاش خواهد کرد تا از نا فرمانی ها احتراز کند.”

اگر نماز های وی قضا شده باشد، باید در روز های رمضان در مورد آن فکر کند، اگر در راستای ادای زکات تقصیر نموده، باید آن را محاسبه نموده و اراده ادای آن را داشته باشد، با قبول اندک زحمت، هر قدر می تواند آن را ادا کند و آن چه باقی ماند، باید تعهد نماید که بعد از گذشت رمضان آن را با توجه و دقت زیاد ادا می نماید.
اگر در تأدیه حقوق و امتیازات افراد تقصیری صورت گرفته باشد، اگر کسی بدون دلیل مورد آزار و اذیت قرار گرفته باشد، اگر کسی از شما رنجیده خاطر باشد، یا به کسی زیان رسیده باشد، از همه آنها عذر خواهی کنید و تا هنگامی که این افراد شما را مورد عفو قرار ندهند، نباید آرام بگیرید چون تا هنگامی که حقوق بندگان را خود بندگان عفو نکنند، الله هم آن را عفو نمی کند.

یک مشکل عمده دیگر که در راستای اصلاح خودی که شکل معمول را به خود گرفته، این است که هنگامی که احساس نیکی کردن بر انسان غلبه می یابد و قصد نیکی کردن را دارد، نگاه وی بسوی گناهان گذشته اش نمی رود و نمی بیند که وی در کدامین گناهان خُرد و بزرگ آغشته است. بلکه ذهن وی تنها بسوی ادای برخی نوافل، اذکار و صدقات متوجه می گردد و با انجام دادن این نیکویی ها احساس آرامش می کند که گویا وی یک زندگی دیندارانه را سپری می کند و در زمره بنده های فرمان بردار الله شامل گردیده است.

در حالی که قبل از توجه بسوی اذکار، نوافل، خیرات و صدقات، باید در مورد کاری که باید اندیشید این است تا ببیند که وی به کدامین گناهان مبتلا است؟ از گناهان کبیره به گونه مخلصانه توبه کند و با الله متعال هم عهد محکمی بربندد که در آینده به شکل دیده و دانسته این گناهان را تکرار نخواهد کرد. همچنان باید از گناهان صغیره نیز توبه نماید.

هر چند گناهان صغیره را الله متعال از برکت نیکویی ها معاف می کند مگر گناهان کبیره را هرگز معاف نخواهد کرد، گناه کبیره تنها از طریق توبه معاف می گردد و توبه همان عمل انسانی است که الله متعال از آن خیلی خوشنود می گردد.

از ابوحمزه انس بن مالک رضی الله عنه روایت است که گفت:آنحضرت صلی الله علیه وسلم فرمود: به تحقیق که خداوند شادتر می‌شود به توبه ی بنده ی خود، از یکی از شما که شتر گم شده‌اش را در بیابان بیابد و در روایت دیگر آمده: همانا خداوند شادتر می‌شود به توبه ی بنده‌اش هنگامی که به درگاه او توبه می‌کند، از یکی از شما که در بیابان بر شترش سوار بوده، ناگهان شترش از نزدش فرار کرده، در حالیکه طعام و آبش بر بالای شتر باشد و چون از رسیدن به شترش مأیوس و نا امید شده آمده و در سایهء درختی غلطیده است. در این هنگام ناگهان متوجه می‌شود که شترش در کنارش ایستاده است، و او زمامش را بدست می‌گیرد و از نهایت شادمانی می گوید: خدایا تو بندهء منی و من خدای تو ام! و از نهایت شادمانی “الفاظ را اشتباه تلفظ می‌کند”.

خواسته های توبه حقیقی:
برای این که از رمضان به ګونه درست آن مستفید ګردیم لازم است تا قبل از آمدن رمضان توبه کنیم، همه گناهان را متوقف سازیم و با الله متعال پیمان محکم بربندیم که بار دیگر هیچ گاهی نزدیک این سراب گناهان نمی رویم.

در مورد توبه باید این نکته را نیز بیاد داشت که انسان باید از همه گناهان توبه کند، چه گناهان بزرگ و چه گناهان کوچک، این گونه عملکرد درست نیست که از برخی گناهان توبه صورت گیرد ولی در مورد برخی دیگر از گناهان با الله متعال معامله صورت گیرد، به این گونه که بگوییم فلان گناه را تا مدت دیگری ادامه می دهم یا این که بگوییم که از فلان گناه تا رمضان کناره کشی می کنم و یا آن را به تعویق می اندازم.

این ګونه توبه نیمه و نیمه راه را الله متعال نمی پذیرد،الله متعال به بندگان خود می گوید که من همه گناهان تان را معاف می کنم پس معلق ساختن عفو و بخشش الله متعال به دلیل برخی گناهانی که قصد دارید از آن لذت ببرید،درست نیست، به این دلیل است که این گونه توبه را توبه درست نمی پنداریم، باید انسان از همه گناهان توبه نموده خود را به الله متعال بسپارد.الله متعال با چه خطاب دلپذیری بنده خود را برای توبه کردن فرا می خواند:
قُلْ يٰعِبَادِيَ الَّذِيْنَ اَسْرَفُوْا عَلٰٓي اَنْفُسِہِمْ لَا تَقْنَطُوْا مِنْ رَّحْمَۃِ اللہِ۝۰ۭ اِنَّ اللہَ يَغْفِرُ الذُّنُوْبَ جَمِيْعًا۝۰ۭ اِنَّہٗ ہُوَالْغَفُوْرُ الرَّحِيْمُ۝۵۳ (الزمر: ۵۳)
ترجمه:بگو اى بندگان من كه بر خويشتن زياده‏ روى روا داشته‏ ايد از رحمت‏ خدا نوميد مشويد در حقيقت ‏خدا همه گناهان را مى ‏آمرزد كه او خود آمرزنده مهربان است.

توبه سه شرط دارد و اگر بنده حق کدام انسان دیگری را خورده باشد و یا با کسی بد رفتاری کرده است، در مورد آن چهار شرط وجود دارد:
• شرط نخست این است که از گناه به شکل کامل آن باز گردد و توبه کند.
• شرط دوم این است که به گونه واقعی از گناه های خویش شرمنده باشد.
• شرط سوم این است که با عزم و اراده قوی تصمیم بگیرد که بار دیگر گناه نکند و اگر حق العبد را خورده باشد، چیزی را از وی به نا حق گرفته باشد، آن را دوباره مسترد سازد،ولو هرچه باشد.اگر به کدام یک از بندگان خداوند تکلیف رسانیده باشد، باید زمینه انتقام گرفتن را به وی مساعد سازد یا باید جانب مقابل وی را ببخشد.

اگر کسی را متهم ساخته باشد، یا غیبت نموده باشد، باید از جانب مقابل معذرت بخواهد تا حدی که او را ببخشد، چون تصفیه معاملات با بندگان خداوند یکی از شروط لازمی توبه پنداشته می شود.

پس از توبه انسان مستحق استقبال شایان رمضان می گردد و می تواند در حالتی رمضان را آغاز کند که لیاقت مستفید شدن از آن را دارد. اګر شما قصد تماشای لاله زاری همراه با ګل های رنګارنګ را در قطعه زمینی دارید، پس باید قبل از بزر تُخم کثافت و خس و خاشاک روی آن قطعه زمین را پاک نموده و زمین را نرم کنید.
پس از تکمیل کردن شرط نخست، حالا شما لیاقت آن را دارید تا از رمضان استقبال کنید و آرزو کنید که الله متعال شما را از فیوض و برکات رمضان مستفید گرداند و به این ترتیب شما مخاطب واقعی آن چه پنداشته می شوید که رسول الله صلی الله علیه وسلم در مورد تشویق و ترغیب مسلمانان به ماه مبارک رمضان، ضمن خطبه های خود قبل از آمدن رمضان می گفتند.

آغاز فکر کردن از ماه شعبان:
در زمره آمادګی های ذهنی این موضوع نیز شامل است که باید از همه روزه های ماه رمضان مستفید باشید و حتی یک روزه یا یک شب تراویح هم از شما فوت نګردد،چون با محروم شدن از یکی از فیوضات رمضان اعاده و تلافی آن نا ممکن است، چنانچه رسول الله صلی الله علیه و سلم می فرماید:” مَنْ اَفْطَرَ یَوْمًا مِّنْ رَمضَانَ مِنْ غَیْرِ رُخْصَۃٍ وَلَا مَرَضٍ لَمْ یَقْضَ عَنْہُ صَوْمُ الدَّھْرِ کُلِّہٖ وَ اِنْ صَامَہٗ”(روایت بخاری)

یعنی اگر شخصی بدون عذر و مریضی یک روز از روزه رمضان را ترک کرد و آن را نه گرفت، هیچ گونه تلافی و اعاده آن نا ممکن است، حتی اگر این شخص همه عمر را روزه بگیرد.

به همین دلیل است که رسول الله صلی الله علیه وسلم تأکید می کنند که جهت درست نمودن حساب رمضان، تاریخ ها و روز های شعبان را با اهتمام و توجه زیادی محفوظ بدارید. رسول الله صلی الله علیه وسلم بر امت خود نیز چنین تأکید می کنند و شخص خود شان نیز آن را عملی می کردند. چنانچه از حضرت ابو هریره رضی الله عنه روایت است که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند:

قَالَ رَسُوْلُ اللہِ اَحْصُوْا ھِلَالَ شَعْبَانَ لِرَمْضَانَ (ترمذی،ابواب الصوم)
ترجمه: در معلوم کردن هلال ماه شعبان توجه و دقت کنید، تا تاریخ دقیق حلول رمضان را بدانید.

همچنان حضرت بی بی عایشه رضی الله عنها، نیز شهادت می دهند که شخص رسول اکرم صلی الله علیه وسلم چنین می کردند:
عَنْ عَائِشَۃَ قَالَتْ کَانَ رَسُوْلُ اللہِ یَتَحَفَّظُ مَنْ شَعْبَانَ مَالَا یَتَحَفَّظُ مِنْ غَیْرِہٖ ثُمَّ یَصُوْمُ لِرُوْیَتِہٖ فَاِنْ غُمَّ عَلَیْہِ عَدَّ ثَلَاثِیْنَ یَوْمًا ثُمَّ صَامَہٗ (ابوداؤد، کتاب الصوم، باب اذا أغمی الشھر، حدیث: ۱۹۹۳)

ترجمه: از عایشه رضی الله عنها روایت است که رسول الله صلی الله علیه و سلم در مورد به خاطر داشتن تاریخ های ماه شعبان به حدی توجه و دقت می کردند که به هیچ ماه دیگری چنان توجه نمی کردند، بعد وقتی که هلال به مشاهده می رسید، روزه می گرفتند و اگر ابر و غبار چیره می بود، سی روز شعبان را مکمل می کردند.

روزه و کسب پرهیز ګاری:
پس از توجه و آمادگی ذهنی ابتدایی، از جمله عبادات ماه مبارک رمضان که شما باید با دل و جان به آن پرداخت، مهم ترین آن روزه گرفتن است، روزه گرفتن فرض است و یکی از ارکان مهم اسلام شمرده می شود، قران و سنت نیز آن را فرض قرار داده است و مجموع امت اسلامی نیز در مورد آن اجماع دارند: يٰٓاَيُّہَا الَّذِيْنَ اٰمَنُوْا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَـمَا كُتِبَ عَلَي الَّذِيْنَ مِنْ قَبْلِكُمْ (البقرہ :۱۸۳)

“ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده اید، روزه داشتن بر شما مقرر شد. همچنان که بر کسانی که پیش از شما بوده اند، مقرر شده بود تا پرهیزگار شوید.”
کلمه “كُتِبَ” به معنای نوشته شده آمده است و به معنای فرض ګردانیدن نیز استعمال می ګردد، این خطاب به شخص شماست، شکر الله متعال را ادا باید کرد که شما از زمره ایمان آورندگان هستید، روزه گرفتن بر کسانی که ایمان آورده اند فرض گردانیده شده است و خواست ایمان این است که باید حق این فرض به شکل کامل آن ادا گردد.

از جانب دیگر روزه گرفتن تنها بر امت محمد صلی الله علیه وسلم فرض گردانیده نشده، بلکه به اساس حکم قران عظیم الشان، بر امت های سابقه نیز فرض گردانیده شده بود و نظام عبادت هیچ امتی از روزه گرفتن خالی نیست و از شکل بیان قران عظیم الشان معلوم می شود که روزه گرفتن برای تربیت انسان ضروری است. به همین دلیل هم است که در نظام عبادت همه امت ها روزه گرفتن شامل است. این که هدف و مقصود از روزه گرفتن چیست؟ آن را نیز قران کریم در آیت ذیل توضیح نموده است.

لَعَلَّكُمْ تَتَّقُوْنَ(البقرہ ۱۸۳) تا شما پرهیز گار شوید.
یعنی روزه یکی از ذرایع ناګزیر پیدا کردن تقوا در انسان شمرده می شود، تقوا آن است که انسان نه تنها باید از چیز های حرام بپرهیزد، بلکه از آن بیزاری نیز نشان دهد و چیز های حلال را نه تنها برگزیند بلکه در اختیار نمودن اشیای حلال حریض نیز باشد.

در عبادت الله و در اطاعت و فرمانبرداری از ذات او تعالی، احساس لذت کند و از نا فرمانی و منکرات الله، نه تنها ظاهر بلکه در درون خویش بیزار و متنفر باشد.در حصول این کیفیت و این جوهر ایمان روزه گرفتن آن قدر مؤثر و موفق است که هیچ عبادت دیگری نمی تواند جای آن را بگیرد.به همین دلیل است که به اساس شهادت قران روزه گرفتن جزو لازمی عبادت هر امتی شامل گردیده است.

حال که ماه مبارک رمضان به شکل عملی آن آغاز گردید، اگر ما قصد حصول جوهر واقعی تقوا را بدست بیاوریم، باید در چند موضوع ذیل دقت بیشتر بدست بیاوریم:
• نخست از همه باید رزق حلال کسب کنیم، نباید نزدیک حرام بچرخیم، از سود، فریب و اشیای حرام باید به صورت کلی اجتناب نماییم. با کسب رزق حرام هیچ عبادت ما قابل قبول نیست و هیچ عمل ما عمل صالح نیست.

• در قدم دوم باید زبان خود را کنترول کنیم، از زبان خویش هیچ کسی را نیازاریم، از غیبت بد گویی، نمامت و غیره خود را محفوظ بداریم، اگر کسی با ما سخن زشت گفت یا آماده جنگ کردن با ما باشد، باید به او بگوییم که ما روزه دار هستیم و با داشتن روزه نمی توانیم چنین حرکاتی انجام دهیم.

• سوم اګر حق مالی فردی با ما باشد یا حق کسی را غضب کرده باشیم و یا بر کسی ظلم نموده باشیم یا این که کسی بر ما قرضه داشته باشد، باید در اولین فرصت حق اصحاب معاملات را ادا نماییم و اګر توان ادای آن را نداریم، با صاحب معامله تماس گرفته حساب را تصفیه کنیم. چون الله متعال حق خود را می بخشد ولی حق بنده را تا هنگامی معاف نمی کند که خود بنده آن را نه بخشد.

ارتباط خاص با قران:
دومین عبادت مهم رمضان المبارک تلاوت قران عظیم الشان است، قران با رمضان یک نسبت خاص دارد، قران در این ماه مبارک نازل شده است:
اِنَّـآ اَنْزَلْنٰہُ فِيْ لَيْلَۃِ الْقَدْرِ۝ۚۖ (القدر:۱) ترجمه: ما (قران را) در شب قدر نازل کردیم.
و این لیلة القدر یقیناً یکی از شب های رمضان المبارک است، ارشاد الله متعال هم همین است، چون الله متعال خودش در محل دیگری در قران کریم می فرماید:
شَہْرُ رَمَضَانَ الَّذِيْٓ اُنْزِلَ فِيْہِ الْقُرْاٰنُ (البقرہ: ۱۸۳) ترجمه: ماه رمضان [همان ماه] است كه در آن قرآن فرو فرستاده شده است.
همچنان رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرماید:” لیلة القدر را در آخرین دهه رمضان و در شب های تاق جستجو کنید.”
یک نسبت مهم بین رمضان و قران این هم است که روزه گرفتن در انسان جوهر تقوا و پرهیزگاری را پدید می آورد و این جوهر تقوا انسان را آماده می سازد تا از قران پاک هدایت بدست بیاورند:

ھُدًی لِّلْمُتَّقِیْنَ (البقرہ: ۲ ) ترجمه: (و) مايه هدايت تقواپيشگان است.
در ضمن نماز تراویح یا قیام اللیل، تلاوت قران، شنیدن قران، و شغف و استفاده از آن بهترین و مهم ترین وسیله است. قران را بدون فهمیدن خواندن و شنیدن نیز یکی از وسایل گرمایش قلب و ذهن می باشد و باعث اجر و ثواب می گردد، ولی اکتفا کردن به آن هیچ گاهی درست نیست. پس بهتر این است که شما در عقب چنان یک حافظ و قاری قران عظیم الشان را استماع نمایید که پس از نماز تراویح به شما در مورد آیات تلاوت شده به شما چیزی گفته بتواند و خود شما نیز از طرف روز برای تلاوت قران کریم همراه با ترجمه آن، توجه کنید.اگر شما از یمن فضل و مرحمت الله متعال با زبان عربی آشنایی دارید، پس ضرور است که شما بر علاوه ختم قران در نماز تراویح، خود نیز با دقت و فکر یک بار قران عظیم الشان را مطالعه کنید.

توجه به اعتکاف:
اعتکاف در دهه اخیر رمضان نیز سنت است.اعتکاف سنت مؤکد و کفایی است، اګر عده یی از مردم آن را ادا نمایند از جانب همه ادا می ګردد و اګر در یک قریه هیچ کسی هم اعتکاف نکند، همه مردم قریه ګناهکار شمرده می شوند. اعتکاف برای ده روز می باشد و اګر رمضان ۲۹ روز باشد در این صورت اعتکاف نه روز می شود، معنای اعتکاف این است که در همه دهه اخیر رمضان، به الله متعال متعلق ګردد و در مسجد اقامت ګزیند، ذکر و تسبیح و تهلیل و نماز و تلاوت قران و مطالعه کتب دینی و غیره باید از جمله مشاغل وی باشد، و یکی از عبادت های مهم صدقه فطر نیز است که باید قبل از نماز عید ادا ګردد.

څرګندونه مو لاندې وليکئ

ستاسو برېښناليک خوندي دی.


*