وروستي

دسالنډۍ حمله (Asthma attack)

ژباړن: ډاکټر شیراحمد صافی MPH, MD

 لنډیز  (Overview)
د سالنډۍ دحملې په وخت کې چې د سالنډۍ سختیدل او تشديدل هم ورته ويل کېږي ، ستاسوهوایي لارې پړسیږي او التهابي کېږي. هغه عضلات چې دهوایي لاروپه دننه کی ګردچاپیره دي، انقباض کوي(کش کېږي) او دبلې خوا نه هوایي لارې په ډیره اندازه بلغم (یو ډول ټینګه مایع ده) تولیدوي چې دهوایي نلونودتنګیدولامل کېږي.

د سالنډۍ دحملې په وخت کې تاسو شاید ټوخی او ويز(wheeze یوشپیلي ډوله اوازدی چې دساه اخستلوپه وخت کې اوریدل کېږي) ولری اوپه مشکل سره ساه واخلی. دسالنډۍ حمله ممکن اسانه وي چې د کورنۍ د سمدستي درملنې په ذریعه ښه والی ومومي اويا کېدای شي چې ډیره سخته وي. دسالنډۍ سخته حمله چې د کورنۍ درملنې په ذریعه ښه والی ونه مومي د ژوند د تهديدولو یو بیړنی حالت رامنځ ته کولای شي.

د سالنډۍ د حملې د توقف دپاره بنسټیزه خبره د سالنډۍ د حملې د نښونښانو دپیل کېدلو پیژندل او درملنه ده. ددرملنې هغه پلان تعقیب کړۍ کوم چې له پخوا څخه دمعالج ډاکټر لخوا جوړ شوی دی. ستاسو د درملنې پلان باید دا واضح کړي چې که کوم وخت ستاسو دسالنډۍ حمله شدت پیدا کوي باید څه وکړۍ اودساه بندۍ د حملې په جریان کې څه ډول اقدام وکړۍ.

اعراض (Symptoms):
دسالنډۍ د حملې نښې نښانې په لاندې ډول دي:sah-lande
• دساه شديد لنډوالی، دسينې بندیدل یا درد ، ټوخی اويا ويز

• د تنفسي جریان د ټیټې اندازې لوستنه (Low peak expiratory flow (PEF) readings) که د تنفسي جریان داندازه کولو آله موجوده وي.

• کله چې د ژر تاثیر کونکو انشاقي درملو د استعمال په واسطه دعلایمو ښه والی را مینځته نه شی.
د سالنډۍ د حملې نښې نښانې د یوناروغ څخه بل ناروغ ته توپیر کوي. د خپل معالج ډاکټر څخه د وخیمې سالنډۍ د نښو نښانو په هکله معلومات تر لاسه کړۍ او هم که دا حالت منځته راځي نو باید څه وکړل شي؟

که ستاسو دسالنډۍ نښې نښانې ناوړه حالت خواته ځي دهغې درملنې سره سره چې معالج ډاکټر تاسو ته لارښوونه کړيده نو تاسو دروغتون بیړنۍ خونې (عاجل اطاق) درملنې ته اړتیا لرۍ. ستاسو ډاکټر تاسو سره د بیړنۍ سالنډۍ په پیژندلو کې مرسته کولای شي تر څو تاسو پوه شۍ چې کله باید مرسته تر لاسه کړۍ.

کوم وخت ډاکټر ټه مراجعه وشي:
که ستاسو د سالنډۍ حمله شدت پیداکوي، سمدستي ددرملنې هغه مرحلې تعقیب کړۍ په کومو باندې چې تاسو او ستاسو ډاکټر لا د وړاندې موافقې ته رسیدلي یاست ، دا هغه مرحلې دي چې ستاسو د درملنې په پلان کې لیکل شوي دي.

که د سالنډۍ په نښونښانو او د تنفسي جریان داندازې په لوستنه کې ښه والی رامنځ ته شو نو پدې حالت کې یواځې کورنۍ درملنه بسنه کوي اوکه نښې نښانې دکورنۍ درملنې سره ښه والی نه مومي نو تاسوباید د جدي مراقبت په لټه کې شئ کله چی ستاسو دسالنډۍ نښې نښانې شدت پیداکوي نو د لارښوني لیکل شوي پلان(کوم چی ستاسو معالج ډاکټر تاسو ته درکړی) د ژر تاثیر کونکي انشاقی درملو د استعمال لپاره تعقیب کړۍ.د ساه اخیستنې جریان داندازې لوستنه که د50-79٪ پورې وي نو پدې صورت کې تاسو ژر تاثیر کوونکي انشاقی درملنې ته اړتیا لرۍ کوم چې د ډاکټر لخوا تاسو ته توصیه شويده.

که ستاسو دسالنډۍ نښې نښانې ناوړه حالت خواته ځي دهغې درملنې سره سره چې معالج ډاکټر تاسو ته لارښوونه کړيده نو تاسو دروغتون بیړنۍ خونې (عاجل اطاق) درملنې ته اړتیا لرۍ. ستاسو ډاکټر تاسو سره د بیړنۍ سالنډۍ په پیژندلو کې مرسته کولای شي تر څو تاسو پوه شۍ چې کله باید مرسته تر لاسه کړۍ.د سالنډۍ د کنټرول مرحلې د خپل ډاکټر سره وپلټئ:
سالنډي دوخت په تیریدو سره بدلون موندلی شي نو پدې خاطر تاسو باید د خپلې درملنې پلان ته په وقفوي ډول بدلون ورکړۍ تر څو ورځنۍ نښې تر کنټرول لاندې ونیسئ. که سالنډي په سمه توګه تر کنترول لاندې رانشي نو د سالنډۍ دلازیاتو حملو خطر زیاتوي.

دډاکټر سره ټولو پلان شوو ملاقاتونو ته لاړ شئ، که چیرې تاسوپه مسلسل ډول د سالنډۍ زیاتوالی ، د تنفسي جریان د ټیټې اندازې لوستنه او یا نورې نښې نښانې ولرۍ نو دا معنی لري چې سالنډۍ مو په ښه ډول کنترول شوې نده نو د ډاکټر سره د ملاقات دپاره وخت وټاکئ.

څه وخت بیړنۍ روغتیایي درملنه ولټوو:
که د وخیمې او شديدې سالنډۍ نښې نښانې ولرۍ نو سمدستي دروغتیایي مرستې په لټه کې شئ لکه په لاندې حالاتوکې:
• که شديده ساه لنډي اويا ويز، په ځانګړي ډول دشپې او یا سهارپه وخت کې ولرۍ.

• د سالنډۍ د کبله ديوې کوچنۍ جملې څخه د زیاتو خبرو د توان نلرل

• دسینې د عضلاتوډير استعمال د ساه اخستلو دپاره

• د تنفسي جریان د ټیټې اندازې لوستنه (کله چې د جریان داندازه کولو آلې (سپایرومټری) څخه کار واخستل شي).

• که د ژر تاثیر کونکوانشاقي درملو د کارونې څخه وروسته هم ښه والی را منځ ته نه شي.

د ناروغۍ لاملونه:
کله چې دځانګړو تحریک کونکوموادو سره مخامخ شئ د اندازې څخه زیات حساس معافیتي سیستم دهوایي لارو دالتهاب او پړسوب لامل کېږي. د سالنډۍ تحریکونکي ديو شخص نه بل شخص ته توپیر کوي. د سالنډۍ عام تحریک کونکي په لاندې ډول دي:
• دګلانو ګرده، کورني څاروي، چیڼیاسې او حشرې.
• دپورتنۍ هوایی لارې انتانات
• د تبماکو څښل
• د وچې او یخې هوا انشاق کول
• روحي فشار
• د معدې او مرۍ د معصرې ناروغۍ

د لویانو او هغه ماشومانو چې عمرونه یی د پنځه کلنۍ نه پورته وي، د سږو وظیفوي ټسټ باید وشي تر څو معلوم شي چې سږي یی په څه ډول دنده سرته رسوي. دسږو ضعیف ټسټ ددې نښه ده چې سالنډۍ په ښه ډول سره نده کنټرول شوې. په ځینوواقعاتو کې دسږو وظیفوي ټیسټ په بیړني حالاتو کې سرته رسیږي تر څود سالنډۍ وخامت او د درملنې اغیزمنتوب راوښایي.

په ډيری خلکو کې دسالنډۍ نښې نښانې د تنفسي انتان څخه وروسته شديدي کېږي لکه والګی. په ځینو خلکوکې دسالنډۍ د حملې تشديدل دکاري چاپیریال له کبله وي. کله نا کله د سالنډۍ کوم ښکاره لامل معلوم نه وي.

د خطرعوامل:
هر هغه څوک چې ساه لنډي ولري د سالنډۍ د شدیدی حملې د خطرسره مخامخ وي. په لاندې حالتونو کې د وخیمې سالنډۍ دحملې خطرزیاتیږي که چیرې:

• د وخیمي سالنډۍ حملې یې پخوا تیرې کړی وي.

• د سالنډۍ له کبله په روغتون کې بستر شوی وي اويا یې د سالنډۍ له کبله د روغتون بیړنۍ خونې ته مراجعه کړې وي.

• د سالنډۍ دحملې له کبله مخکې اینټیوبیشن(دخولی له لاری تنفسی نل ته د تنفس لپاره د ټیوب داخلول) شوی وي .

• په یوه میاشت کې ددوه تیزعمل کوونکو انشاقی درملوڅخه استفاده شوې وي.

• د بل کوم روغتیا یي ځندنی (مزمن) حالت لرل لکه سینوزایټس( سینوسو میکروبي کېدل) د پوزې پولیپ، دزړه او د رګونو ناروغۍ او دسږو ځنډنۍ ناروغۍ.

اختلاطات یا بابیړی:
دسالنډۍ ډیرې حملې وخیمې کېدای شي
• د سالنډۍ حملې ورځنۍ چارې لکه خوب، ښوونځي ته تلل، کار او تمرین چې د ژوند په کېفیت باندې ژور اغیز لري، ځنډوي او همدارنګه د هغو خلکو ژوند هم ګډ وډ کوي کوم چې ستاسو ګرد چاپیره شتون لري.

• د سالنډۍ وخیمه حمله پدې معنی ده چې تاسو دروغتون بیړنۍ خونې ته دتلو اړتیا لرۍ چې کیدای شي ستاسو د روحي فشار د زیاتوالی او د ډیرمالی لګښت لامل شي. .

• د سالنډۍ ډیره وخیمه حمله تنفس بندیدلو او مړینې ته لاره هواروي. .

تشخیص:
د لویانو او هغه ماشومانو چې عمرونه یی د پنځه کلنۍ نه پورته وي، د سږو وظیفوي ټسټ باید وشي تر څو معلوم شي چې سږي یی په څه ډول دنده سرته رسوي. دسږو ضعیف ټسټ ددې نښه ده چې سالنډۍ په ښه ډول سره نده کنټرول شوې. په ځینوواقعاتو کې دسږو وظیفوي ټیسټ په بیړني حالاتو کې سرته رسیږي تر څود سالنډۍ وخامت او د درملنې اغیزمنتوب راوښایي. دسږو وظیفوي ټسټونه په لاندي ډول دي:

Peak flow یا د لوړجریان ټسټ: ډاکټر داټسټ هغه وخت سرته رسوي کله چې تاسو د سالنډۍ د حملې د بیړنې درملنې په هکله ډاکټر ته د یو معین ملاقات لپاره ورشئ. داټسټ مونږ ته څرګندوي چې د ساه اخستل په څومره چټکتیا سره کېدلی شي. په کورکې هم داټسټ سرته رسیدلی شي تر څو دسږو دنده وارزوي.

ددې ټسټ پایلې د لوړتنفسی جریان(peak expiratory flow) په نوم پیژندل شويدي. دا ټسټ په یوې کڅوړې کې په دير شدت سره په یو ځل د هوا په پو کولو سره تر سره کیږي.

کله چې د سالنډۍ حمله ښه والی و مومي نو ډاکټر ښایي له تاسو څخه وغواړی چې د یو څو ساعتو اويا زیات وخت لپاره په بیړنۍ خونه کې پاتی شئ تر څو د سالنډۍ د نورو حملو دراتللو څخه ځان مطمین کړئ. کله چې ډاکټرپه دې پوه شي چې ستاسود سالنډۍ حمله په کافی اندازه د کنترول لاندې ده نوتاسو ته به کورته د تللواجازه درکړل شي. ډاکټرباید تاسو ته پوره لارښوونه وکړي که په تاسو دسالنډۍ بله حمله راځي.سپایرومټري (Spirometry). داټسټ پدې ډول دی چې په یوه پایپ کی چی د ماشین سره تړل شوی ژوره ساه اخستل کېږي اوبیا په ډیر شدت سره په هماغه پایپ کی پوکول کېږي چې دې ته سپیرومټري وایي. دا ټسټ داهم اندازه کوي چې په سږو کې په کومه اندازه هوا ساتلی شي او په یو ثانیه کې څومره هوا په یوځل سږوته داخلوي او خارجوي.

دنایټریک اوکساید اندازه(Nitric oxide measurement).
دا یو نوی تشخیصي ټسټ دي. داټسټ د نایټریک اوکساید ګاز کوم چې په یوه ساه کې خارجیږی اندازه کوي.دنایټریک اکساید لوړې اندازی لوستنه د برانشونو(هوایی لارو) التهاب په ګوته کوي. دخارج شوي نایټریک اکساید اندازه داسې معلومولاي شو، کله چی یو ناروغ په مستقیم ډول سره یوانلایزر(تحلیل کوونکي) ته هوا پو کړي. د نایټریک اکساید د وروسته اندازه کولو لپاره پوکول شوې هوا د نایټریک اکساید په یوه غیر نفو‌ذي لوښي کې را ټولیږي.

پلس اوکسې میټرې(Pulse oximetry). داټسټ د سالنډۍ د وخیمې حملې په وخت کې سرته رسیږي. دا ټسټ په وينه کې د اکسیجن اندازه څرګندوي. دا د ګوتې د نوک پواسطه په یو څو ثانیو کې اندازه کېږي.

درملنه
که تاسو د ډاکټر سره یوځای د سالنډۍ یو پلان چمتوکړی وي نو د سالنډۍ حملې د لمړنیو نښوپه ښکاره کېدو سره سمدستی د هغې لارښوونې تعقیب کړئ.

دا عمومي چاره ددوو نه تر شپږوپوفونو( انشاق)اود ژرتاثیر کوونکو انشاقي درملو لکه البوتیرول، وينټولین اونورو په مرسته سرته رسیږي تر څو هوایي لارې دسږو دلاندنۍ برخو پورې پراخه کړي. کوچني ماشومان او هغوې چې دانشاقي درملو استعمال ورته ستونزمن وي، نو دنیوبولایز څخه ګټه اخستلای شي. د اړتیا په صورت کې تاسو دا درملنه د شل دقیقو څخه ورسته تکرارکولی شئ.

دسالنډۍ د حملې په وخت کې چې د شديدو علایمو سره يوځای وي لکه د ساه د لنډوالی له کبله په مشکل سره خبرې کول ، نو همدغه لمړنۍ مرحله د ژر اغیز لرونکو درملو سره پیل کړئ، مګر ددرملو اغیزې ته د منتظرکیدلو پر ځای سمدستی ډاکټر ته د بیړنۍ درملنې لپاره ولاړ شئ. په همدي ورځ کې که د ويز او یا د ساه اخستلو ستونزه لرۍ نوددي لمړنۍ درملنې څخه وروسته د طبی درملنې حکم کېږي. ډاکټر ښایي تاسو ته د ژر اغیز لرونکو درملو استعمال د هرو دریو څخه تر څلورو ساعتونو پورې د یوې اويا دوه ورځولپاره توصیه وکړي. تاسو ښایي د لنډ مهال د پاره د خولې له لارې د کورتیکو ستراید اخستلو ته اړتیا ولرۍ.

بیړنۍ درملنه
که چیرې تاسو بیړنۍ خونې ته د سالنډۍ د حملې دکبله چې د پرمختیا په حالت کې ده ولاړشۍ ، نود سالنډۍ د کنترولولو لپاره به لاندنې درملو ته اړتیا ولرئ:

• لنډ اغیزلرونکي بیټا اګونسټس (Short-acting beta agonists) لکه البیټیرول(albuterol او وينټولین Ventolin). دا درمل د هغو درملو په څیردي کوم چې په ژر اغیز لرونکو انشاقي درملو کې وي. ددې انشاقي درملوداستعال لپاره داسې یو ماشین ته چې نیوبولایز ورته وایی اړتیا ده ،کوم چې درمل د بخار په شکل ګرځوي تر څود سږو ژورو برخو ته ورسیږی.

• د خولې له لارې استعمالیدونکی کورتیکو ستراید(Oral corticosteroids). دا درمل دتابلیت په شکل کې خوړل کېږي، دا درمل د سږو التهاب کموي او د سالنډۍ حمله دکنترول لاندي راولي. دا درمل د رګ ( ورید) له لارې هم ورکول کېداي شي ، په ځانکړي ډول هغه ناروغانوته چې کانګې کوي اويا تنفسي عدم کفایه ولري.

• ایپراټروپیوم (Ipratropium (Atrovent). ایپراټروپیوم د هوایي لارو د پراخه کوونکي درمل په توګه د سالنډۍ د وخیمی حملې ددرملنې لپاره کارول کېږی، په ځانګړي ډول کله چې البوټیرول په مکمل ډول اغیزمن نه وي.

• ټیوب داخلول یا میخانیکي تهويه او اوکسیجن اخستل(Intubation, mechanical ventilation and oxygen). که د سالنډۍ حمله ژوند تهديدونکي وي نو پدې صورت کې ډاکټر یو ټیوب د مرۍ د لارې پورتنې تنفسي لارې ته داخلوي. دماشین استعمالول چې سږو ته اکسیجن پمپ کوي د ساه اخستنې سره مرسته کوي پداسې حال کې چې تا سو د ډاکټر تر درملنې لاندې یاست تر څود سالنډۍ حمله د کنترول لاندي راوړي .

کله چې د سالنډۍ حمله ښه والی و مومي نو ډاکټر ښایي له تاسو څخه وغواړی چې د یو څو ساعتو اويا زیات وخت لپاره په بیړنۍ خونه کې پاتی شئ تر څو د سالنډۍ د نورو حملو دراتللو څخه ځان مطمین کړئ. کله چې ډاکټرپه دې پوه شي چې ستاسود سالنډۍ حمله په کافی اندازه د کنترول لاندې ده نوتاسو ته به کورته د تللواجازه درکړل شي. ډاکټرباید تاسو ته پوره لارښوونه وکړي که په تاسو دسالنډۍ بله حمله راځي.

که ستاسو دسالنډۍ حمله د بیړنۍ درملنې څخه وروسته ښه والی ونه مومي نوښایي چې ډاکټر تاسو په روغتون کې بستر کړي او هر یو ساعت اويا څو ساعته وروسته درته درمل توصیه کړي او که د سالنډۍ شديد علایم ولرۍ نو ښایي تاسوته ماسک په واسطه اکسیجن درکړل شی. په ځینو واقعاتو که د سالنډۍ دوامداره او وخیمه حمله د جدي مراقبت په خونه کې بستري کېدلو ته اړتیا پیدا کوي.

د انګلیسي متن دپاره لاندنی لینک کلیک کړۍ .
http://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/asthma-attack/symptoms-causes/dxc-20257812

څرګندونه مو لاندې وليکئ

ستاسو برېښناليک خوندي دی.


*